Panangarakup iti Ipus ti Layap  



i.
Maimatangak ti pannakaipasngay ti baggak iti daya
A mangibagnos iti utekko nupay agpatingga laeng
Iti kasipngetan—ketdi, addaan ti puso iti dakulap
Tapno maaprosanna dagiti di matukod ti matak…

ii.
Nawatiwat dagiti aldawyo—di rumbeng nga ungpoten
Ta adda ti kaimudingan iti tunggal nakaat-atiddog a kanito,
Umanay iti nakaan-annad a panangaramid ti billit iti umokna
Wenno iti panangabel ti lawwalawwa iti pagtaenganna.

Nagpinnerreng ti balbag a law-ang ken ti nadarisay a dan-aw
Ta matinongyo ti panagtutumpong dagiti ulep; mauray
Ti uong ti dungngo ti gurruod, ket sarunuen ti rettab
Ti umuna a bayakabak ti Mayo a mangsukon iti arado.

Dakayo kadi ti naparaburan wenno ti petalo a nangtapaya
Kadakayo iti pannaturogyo? Kaatagyo ti linnaaw a kas man
Ti tunggal bitek ti barukong dagiti tinukelna. Ti kannag
Ti nangsaksi iti panangitalekyo iti tagainepyo iti daga.

Kas iti lupot ti didigra a di inaruat dagiti bagyo ken ginggined—
Lamolamoda a nagtaray iti sanguananyo, ngem apagbiit—
Palagip laeng iti nadumaduma a maris a naibisti iti uniberso
Iti labes ti lawag ken sipnget ta mailasinyo ti nagbednganda.

Impakaammo ti gawat ti yaayna kadagiti kayo, ayup, tumatayab,
Danum ken angin. Pinayapayan, pinastrekyo kas iti ganggannaet
Manipud iti naunday a panagdaliasat—sinangona ti dulang,
Nagrennek iti basi ken taraon, naturog a nagkumot ti kaluknengan
Nga inabel. Nagpakada ket dinawatyo nga iti pagturonganna,
Masarakanna ti sapsapulenna a tanap dagiti dawa ken sabong.

Adda kadagiti dawa dagiti sirib ken pammategyo, nakainanama—
Inaniyo ket nakaan-annad a rineppet dagiti binettek; naannad
Man met laeng nga impempenyo iti sarusar. Bayat ti panagbayo,
Sinaritayo kadagiti agtutubo nga agitlog iti balitok dagiti kannaway,
Nalaka a masarakan kas iti pannakasiglot dagiti naririmat a layap
Iti nabordaan a panio wenno gayadan ti nalayak a kamiseta.

iii.
Nagrusingen kadagiti kinellengtayo ti natayag a pasdek,
Nagsusuon iti bullalayaw—kayatna a gaw-aten dagiti ulep.

Pagkabkabawenda ti awaytayo; kurkurtienda ti dila
Tapno maisawangna dagiti ganggannaet a balikas,
Ken makapagkurno iti wagas ti bisita a manggatgatang
Iti oras, isem ken bannogtayo; mangrukrukod iti lasag
Ken kabaelan; mangmangted-anag iti aw-awidtayo.

Apay a no natomartayon ti ginatangtayo a pildoras
Sa maamiristayo a gatas gayam ti in-inumentayo
Kadagiti barukong dagiti innatayo? No kaano a dusaen
Ken gudasenda iti telebision dagiti annak a nanginsiar
Iti panangsikap, isu pay laeng ti panangwitwittayo
Iti bagbagitayo a pagrikrikusen ti innipis ken numero?

Binay-antayo a simmanglad kadagiti pier dagiti saglalaka,
Libre ti kaaduan, a nangisuro kadatayo a mangtagikua
Iti bambanag a ganggannaet iti pagtaengan—inukarkaranda
Ti kinabuangger iti pus-ongtayo, ti kinatuso dagiti dilatayo.

Ipalagipda ti kanikapat a gasut a tawen nga inladawanda
Ti wagas ti kinatan-ok a di mailangaan ti kararuatayo:
Binay-antayo dagiti sakatayo a nagdaliasat iti dana
A nagpatingga iti sakaananda; binuybuyatayo
Ti pananggarroteda iti nasulpeng a panunottayo.

Ita, situtudiotayo a mangipaanud iti naapres a karayan
Kadagiti tarikayo a sarikedked dagiti kinelleng—mamatitayon
A kabaelanda a danonen dagiti ar-arep-epentayo a balitok
Iti bullalayaw. Ay, naglemmes iti taaw ti kinasimbengtayo!

Birbirokentayo ti nangilemmengan ti ugaw kadagiti apittayo
Kalpasan ti naminribu a pannakadarudartayo a nagpaibalud
Iti kahon a namunganayan met ti rinibribu a panagbulbullagaw—
Nagpaar-artioktayo. Nabibineg ti utek iti indiayada nga agas,
Di naimdengan ti napipikel a kararua ti panagtammeng ti boksit—
Ditay napupuotan ti panagpasken dagiti di katatawan iti kosina
Nupay inririaw ti bulan ti ballaagna iti pannakaaradastayo.

Itan, agsasamusam dagiti santilmo a kamkamatentayo,
Ditay ammo ti pagturongan ken pagpatinggaantayo.

iv.
Didigra kadi ti pannakatakuattayo nga iti laeng mata
Nga agpatingga ti uniberso ket adda iti ulo ti korona
Ti balligi ken kaimudingan? Limbes kadi ti dungngo
Iti utek ket dakdakkelen ngem iti bagi ken kararuatayo?

Nasursurotayo ti bukod a wagas a maisupadi iti nuang
A magalutan iti agong; iti kabalio nga agantiparra;
Iti kitikit a mulien dagiti ammatayo nga iti barukong
Laeng dagiti inna a nakarikna iti kinadatdatlag.

Kayattayo ti lumbes iti uged ti sampedro; linagtotayo
Dagiti tambak tapno lumbaantayo ti nabuntog a tignay
Ti away; nagiinnatiwtayo tapno agtakdertayo
A tangaden ti tunggal maysa ken ti amin a parsua.

Impempentayo dagiti bambanag iti ulo a di nagam-amiris—
Nalipatantayo a dakkel unay ti lubong tapno kargaenna.
Gapu kadi ta natakuatantayo a nakalawlawa ti law-ang
A pagibellengan kadagiti babak? Kaano kadi nga akuentayo
A kawaw itan dagitoy barukong malaksid iti panagallaalla?

Nagramuten ti panunottayo iti angin, sumursurot
Iti sadino man a pagturonganna—malaksid iti salemsem,
Nakarungrungsottayo, agung-ungor, makadidigra.

Dagiti karayan ti sugattayo, agpakpakillo, ngem bay-antayo
Lattan a bedbedanda laeng kadagiti gurnotenda a mulmula
A dagus met laeng nga agrupsa a kas iti lasagtayo.

Tunggal agsarmingak, agtaktakderak iti nakalawlawa,
Nakataytayag a pader—diak masapulan ti bagik.
Masinunuok, agbibinniroktayo lattan iti disso
A nakaisadsadan ket umad-adayotayo iti tunggal maysa.

Maimatangantayo ti sumipnget a maysa a nakadalungdong
A baket iti puon ti pundido a poste: mabisin, nadulpet,
Agpaypayegpeg. Di mapupuotan ti kinaagmaymaysa,
Malaksid iti dung-aw nga agkarkarawa iti agpatnag…

v.
Nadalusak, wen, ngem naputipotanak iti sapot—sibabaludak
Iti awan patinggana a kinaulimek ken kinadaksanggasat.

Ganggannaeten dagitoy dapanko kadagiti desdes ken tambak
A nangidaliasatak kadagiti apit a nangpatangig kaniak.
Uray dagiti arbis, awanandan iti salemsem. Uray ti lagip
Dagiti siniglotak a layap, saandan nga agrimat iti matak.

Ta iti siudad, adayo dagiti bituen ngem masansan nga agtupak
Ti langit kaniak— narim-itak a kas iti sipet kadagiti aglulumba
A sapatos, wenno iti nakabambantot a pilid ti kariton.
Nagdaliasatak a minansaan dagiti nangingisit nga eskinita;
Sinugatsugat dagiti barbed wire, ken pang-or ken bugtak
Dagiti autoridad; pinirpirsay dagiti di nakaawat iti dilak.

Sinungatnak ti daniw ta saanen a kabaelan dagiti balikas
A pagrusingen ti sabong kadagiti dakulap. Ta an-anuek ngarud
Dagiti lua nga agburayok iti tunggal panaglaylay iti kinadamsak
Ti asuk? Wenno sangalek kadi ti berso ti ragsak tapno ibudakko
Iti sakaanan ti kuadro iti nakalitlitem, marmarpi a diding?

Naminsan laeng a tinagainepko dagiti dallot ken samiweng
Ket impalagipda dagiti sellag a yawat ti bulan ti pammategna.
Ta ania ti musika iti agsasallupang a ringgor kadagiti agrerekket
Ngem agaaddayo a pasdek, lugan ken barongbarong no di batibat?

Sinapsapulko ti tagiruot a mangpairut iti kapet ti daga iti dakulap
Ti tao a mangpatpatayyek iti lubong. Kinamkamatko ti pagorasan
Tapno sublienna ti nakaan-annad a pannakaipasngay ti sinamar
Ket agkibinda nga agdaliasat. Nagparparintumengak iti paniempo
Tapno matmatanna koma ti panagrusing dagiti rettab ken uong
No di man umulog tapno ay-aywenna ti agbubuot a bin-i
Iti sapsapoten a kasuoran. Ngem daksanggasatak, daksanggasat…

Nasayyasayyaak laeng— nakipagtarimaan ti kararuak iti nagrakaya
A katedral; sinukisok ti utekko dagiti de-numero a laing ken sirib
Kadagiti biblioteka ti kuarta; naibus ti pigsak a nangguyguyod
Iti doliar ken gasolina; pinagumelnak ti imbatadko a pangngarig.

Agsubliak iti naggapuak ngem diakon masurotan dagiti tugotko...

vi.
Masapul kadi nga ungpoten ti mangliwengliweng
A kasipngetan sa matiliw ti layap a mayaspili iti barukong
Wenno maibedbed iti kuppokuppo? No kadi ipusna laeng
Ti maarakupko, mairamanak iti pettat a panagpukawna?

Nadaliasatkon dagiti tunggal bannugis iti laud,
Sinallukobandakon dagiti maris iti malem ken sardam—
Imbalakadda: ibarsakmo ta antiparram iti tangatang
Tapno makitam ti pannakaiwaris dagiti naririmat a bituen.

Ngem masapul kadi ti agtakder iti tuktok dagiti pasdek,
Iti bantay a basura, iti abaga dagiti higante a yelo,
Iti ulo dagiti bimmatbato a disierto sa mabirokan
Ti sapsapulen? Agpukpukkaw ti away: agsublika!

Nawatiwat ti dana ta umuna nga addang ti panagarisit
Ti tapok—kas iti nagpaburkan iti bayabas a mangdayas
Iti anu ti nagpakpakillo a sugat. Natuok, nakatutuok
Ta madalusanak laeng no agbalinak a rinibribu a tapok.

vii.
Iti daya manen a maipasngayak ken digosen ti sinamar
Adda wagas ti agsapa a di kabaelan a lumbaan dagiti saka,
Adda maris ti malem a mangipalnaad iti dungngo ti sardam
Ket masiglotan laeng ti layap no tiliwen ti mata dagiti rimatna…


ARIEL S. TABAG
Sta. Teresita, Cagayan

(Umuna a Gunggona, Gawad KWF Salip iti Daniw iti Iluko 2008. Immuna a naiposte iti blog ti autor, iti http://asseng.blogspot.com/2008/11/panangarakup-iti-ipus-ti-layap.html. Nabulod ti imahen iti www.thunderbolts.info)

0 comments

Post a Comment

sakbay ti lidok...

Basi ti kangrunaan nga inumen dagiti Ilokano, nangruna idi panawen dagiti appotayo, dagidi apongtayo a naiingel man wenno mamaingel. Ipaidammo ti basi ken ni Ilokano ket impaidammo metten kenkuana ti maysa a paset ti kinataona, wenno kina-Ilokanona. Ket irupirna dayta iti tinnaltalan iti batillog, wenno uray iti pinnatayan. Umanay pay ti basi a gapu ti rebolusion ken dangadang, iti panagrebelde ken pannakirapok: ti Basi Revolt a namunganay iti Piddig, Ilocos Norte ti mangpaneknek iti dayta.

Pagaammotayo met a nakayanakan ni Ilokano ti kinamannaniwna ta apaman nga inkeddengna ti agsurat, yunana ti agikur-it kadagiti binnatog nga inna awagan iti daniw wenno iti panagkunana ket daniw. Iti Ilokandia, adu a dandaniw iti parparaangan iti namunganay bayat ti panagiinum dagiti agkakabaddungalan. Ta apaman a napaayusan ti karabukob ni Ilokano, padasenna metten ti dumaniw. Ay, adu ti dandaniw a maputar maigapu man iti naingel a basi wenno iti maingel a kurditan ni Ilokano.

Ngem agtalinaed la kadin a maidandaniw iti paglilidokan wenno maikurkur-it dagiti berso a di met masagrap ti kaaduan? Adda met dagiti pagipablaakan, kangrunaan ditoyen ti Bannawag. Ngem agkurang ti espasio daytoy a magasin para kadagiti naruay a dandaniw dagiti Ilokano. Iti nasao a magasin, masansan a dua laeng— sagpaminsan tallo, sagpaminsan, maysa— ti maipablaak a daniw iti linawas. Agkamtud ngarud daytoy tapno agbalin a kangrunaan a kamalig wenno sarusar dagiti dandaniw dagiti Ilokano.

Ditoy a nainaw ti basi & daniw.

Kangrunaan nga akem ti basi & daniw ti agbalin a maysa pay kadagiti kamalig wenno sarusar dagiti naruay a dandaniw dagiti Ilokano. Maawis ngarud amin a mannaniw nga idatagda dagiti naipablaaken ken di pay naipablaak a dandaniwda. Naipablaaken, kunatayo kadagiti rimmuaren kadagiti magasin ken libro ken dadduma pay a babasaen ken naipaskilen kadagiti website ken blog. Di pay naipablaak, kunatayo kadagiti di pay rimmuar kadagiti magasin, libro wenno pagiwarnak. Maipalagip ngarud a tunggal maidatag a daniw, maikkan iti notasion no naipablaaken/naipaskilen wenno saan pay, ket no bilang iti immun-una, mailanad no kaano ken ania a wagas (magasin/blog, kdp.).

Nupay kasta, ipalagipmi a mapili dagiti dandaniw a maipaskil ditoy basi & daniw. Kadagiti mannaniw a mangidatag kadagiti di pay naipablaak a dandaniwda ditoy basi & daniw, maipakaammo met nga inteddan ti pammalubosda tapno mairaman ti/dagiti daniwda kadagiti mabalin nga ipablaak ti Bannawag. Kasta met nga amin a maipaskil iti basi & daniw, mabalin a mairamanto iti antolohia dagiti dandaniw a naipatarus iti Tagalog (Filipino) nga isagsaganami.

Maikadua, agbalin met a kamalig daytoy kadagiti amin a bambanag maipanggep iti daniw nga Iloko: kritisismo, lektiur, panagibasa iti daniw, panagiinnadal iti daniw, interbiu kadagiti mannaniw nga Ilokano, pasken mainaig iti daniw, ken dadduma pay.

Kamaudiananna, taeng daytoy dagiti amin a mammasi ken mannaniw nga Ilokano, sadino man a suli ti lubong ti ayanna. Kas iti tianggi a pakisukmonan iti basi, maawis ni mannaniw nga Ilokano a dumuklawit tunggal kumulding ti kinamannaniwna—ket no maimasanna, itugawna tapno ipapasna a nanamen dagiti balikas ken linia a dinapil ni padana a mammasi ken mannaniw.

Ala ngarud, mangiparamanka metten, apo mannaniw! Idaya iti: basiniasseng@yahoo.com wenno rvaragon@gmail.com.

A.S. TABAG & R. V. ARAGON

kunkunada

"Kadakami a taga-Ilocos Norte, no adda nakaprasko wenno nakaungot a basi iti gimongan, kuna dagiti ammona ti mangikarunikon: 'Iwarasyo apo! Alla ngarud!'

"Kadakami met a taga-Pinili, no itag-aymin daytay ungot nga addaan basi a naparekan, iwarasmi dagiti matami iti tallaong nga agtatakder ket kunami: 'Dakkel a panagyaman ken saludo iti sinno man a nangaramid iti daytoy dakkel a buyuboy nga iti basi napno, ngem impierno koma ti mapagteng ti siasinno a nangibasbassit kadaytoy ungotko.'

"Idi ta paay-ayusak pay la ti karabukobko iti naluto a bennal, kalpasan kaguduat' aldaw a panagdapil ken pannakaisaang ti sinublan iti ngato ti dumardarang nga usang, ket siak ti mapusgan met idi a mangitag-ay iti ungot, dagitoy dagiti balikasko iti tallaong, tunggal maysa addaan met iti ungot ti basi:

Paraiso koma ti pagtungpalan nagaramid basi a makaited rugso,
Ngem impierno koma ti pakairusodan nagaramid bassit nga ungotko."

HONOR BLANCO CABIE
Premiado a Mannaniw iti Iloko ken English
Pinili, Ilocos Norte

patangan

poetiks-ilokano kdpy a paliiw iti daniw-iloko

Estetika ti Pannakidangadang ti Sumagmamano nga Agtutubo a Mannaniw iti Iluko

Ti Daniw ket Para Kadagiti Maidaddadanes ken Mapapaidaman (Part 1 ken Part 2)

Daniw Ti Nataengan, Nataengan a Daniw: Panagsukimat iti Verso ken Panagververso iti Iloko Ti Sumagmamano a Senior Citizen nga Ilokano a Mannaniw (Part 1 ken Part 2)

Ti Wayawaya ken Kinawaya Ti Daniw ken Ti Mannaniw

BOOK REVIEW: "ITI DUYOG TI SINGASING I" Ti Daniw ket Mensahe iti Botelia